ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΑΓΙΑΣ ΕΙΡΗΝΗΣ ΡΕΘΥΜΝΗΣ

ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΑΓΙΑΣ ΕΙΡΗΝΗΣ ΡΕΘΥΜΝΗΣ
Νομός Ρεθύμνου

Η Ιερά Μονή της Αγίας Ειρήνης Ρεθύμνης βρίσκεται κοντά στον ομώνυμο οικισμό, σε απόσταση 5 χλμ. νότια της πόλεως Ρεθύμνης, στο δρόμο προς το Ρουσσοσπίτι. Η πρόσβαση από την οδό Θεοτοκοπούλου της περιοχής Καλλιθέας είναι η συντομότερη. Το Μοναστήρι είναι κτισμένο πάνω σε βράχο. Η θέα σε όλα τα σημεία του ορίζοντα είναι εκπληκτική. Εξωτερικά το μοναστηριακό συγκρότημα δίνει την εικόνα μιας οχυρωμένης Μονής, στην οποία πριν την κατασκευή του δρόμου ήταν δύσκολη η πρόσβαση λόγω των απότομων μεγάλων κλίσεων του βράχου πάνω στον οποίο έχει οικοδομηθεί.

Σύμφωνα με τις πηγές, η Αγία Ειρήνη είναι ένα από τα παλαιότερα Μοναστήρια της Κρήτης. Αφιερωμένο στην Αγία Μεγαλομάρτυρα Ειρήνη (4ος αι.), λειτουργούσε ως ανδρώα Μονή πιθανότατα από τη δεύτερη βυζαντινή περίοδο, δηλαδή πριν από την κατάκτηση της Κρήτης από τους Ενετούς το 1204. Η πρώτη γνωστή γραπτή πηγή πού μαρτυρεί την ύπαρξη της Μονής προέρχεται από ένα βενετσιάνικο έγγραφο του 1362, το οποίο δείχνει ότι τότε ήταν μεγάλο μοναστήρι με σημαντικές περιουσίες και δουλοπαροίκους. Άλλες γνωστές γραπτές μαρτυρίες μέχρι το 1637 δεν υπάρχουν. Ένα ενετικό έγγραφο της 22.12.1637 μνημονεύει τον Ναό της Αγίας Ειρήνης και επιβεβαιώνει τη λειτουργία της Μονής κατά την τελευταία περίοδο της Βενετοκρατίας.

Υπάρχουν στοιχεία πού δείχνουν ότι η Μονή εξακολούθησε να λειτουργεί και μετά την κατάκτηση της Κρήτης ἀπό τούς Τούρκους το 1646. Η επιγραφή πάνω ἀπό την είσοδο του Καθολικού της Αγίας Ειρήνης φέρει τα ορχικά Β Γ Υ Θ Τ Π  (Βαῖνε, γόνε, ὕμνησον Θεόν τόν Παντοκράτορα), και την χρονολογία 1702. Άλλη μαρτυρία για τη λειτουργία της αποτελεί η σωζόμενη σφραγίδα της, με την επιγραφή: «Μοναστήρι Ἁγία Εἰρήνη 1751-περιοχῆς Ρεθύμνης». Ο περιηγητής F. W. Sieber τη μνημονεύει το 1817 μεταξύ των Κρητικών Μοναστηριών. Έγγραφο του 1818 δείχνει οικονομικές δυσχέρειες (συγκεκριμένα ότι οι μοναχοί δανείστηκαν 4.000 γρόσια ἀπό την «Κερά Μαργιάκη», τα οποία όφειλαν να επιστρέψουν εντός τακτού χρόνου). Επί τουρκοκρατίας η Μονή είχε απωλέσει το μεγαλύτερο μέρος της περιουσίας της. Οι παραπάνω μαρτυρίες μπορεί να μη μας δίνουν μια ολοκληρωμένη εικόνα για την Ιερά Μονή της Αγίας Εἰρήνης, αλλά επιβεβαιώνουν τη συνεχή λειτουργία της μέχρι την Επανάσταση του 1821, όσο μεγάλα κι αν είναι τα κενά που αφήνουν μεταξύ τους.

Μετά την Επανάσταση του 1821, η Μονή οδηγήθηκε σε συρρίκνωση και η αδελφότητα της περιορίστηκε σε έναν ή δύο μοναχούς. Από τη διαχείριση της Μονής χρηματοδοτήθηκαν τα σχολεία του Ρεθύμνου. Ο καθηγητής Ν. Δρανδάκης αναφέρει: «Τῷ 1848 μνημονεύεται καλόγηρος τῆς Ἁγ. Εἰρήνης καί τῷ 1849 ἐπίτροπος αὐτῆς». Ο καλόγερος εκείνος ο οποίος αναφέρεται το 1848 πρέπει να ήταν και ο τελευταίος μοναχός της. Πιθανότατα πέθανε το ίδιο έτος ή μεταφέρθηκε σε άλλη Μονή και η Αγία Ειρήνη έμεινε ακατοίκητη και έρημη. Δεν δικαιολογείται διαφορετικά η ανάθεση της διαχείρισης της Μονής σε διαχειριστή, όπως φαίνεται από τα παραπάνω στοιχεία.

Κατά την επανάσταση του 1866 ήταν μετόχι της Μονής Χαλεβή και δεν είναι γνωστό αν διέμενε κάποιος μοναχός επιστάτης στα κελιά της Αγίας Εἰρήνης, πού, απ’ ό,τι φαίνεται, διατηρούνταν σε καλή κατάσταση. Και οι δύο μονές υπέστησαν καταστροφές από την αρχή της επανάστασης ως τον Αύγουστο του 1867. Όπως γράφει σε «σημείωσή»του ο Ιερομόναχος Κάλλιστος της Μονής Χαλεβή, οι Τούρκοι λεηλάτησαν την Μονή και άρπαξαν ό,τι είχε αξία, ό,τι μπορούσαν να μεταπουλήσουν ή ό,τι τούς χρειαζόταν. Οι εικόνες που ήταν άχρηστες για τούς Τούρκους καταστράφηκαν, και τα δένδρα κόπηκαν.

Μετά την επανάσταση του 1866 η αδελφότητα της Μονής Χαλεβή προσπάθησε να επισκευάσει ό,τι μπορούσε. Μετά την επισκευή των ζημιών η Μονή εξακολουθούσε να λειτουργεί ως μοναστηριακό μετόχι. Και μετά το 1870 διαχειριστής των κτημάτων, όπως και όλων των μοναστηριακών περιουσιών στην Κρήτη, ήταν η τοπική Χριστιανική Δημογεροντία. Η Μονή Χαλεβή ήταν ήδη τότε σε κακή κατάσταση (διέμεναν εκεί μόνον δύο μοναχοί). Στα κτήρια του μοναστηριού της Αγίας Εἰρήνης διέμεναν μόνον ενοικιαστές των μοναστηριακών κτημάτων. Το 1871, επί ηγουμενίας Καλλινίκου Ψυχογιουδάκη φιλοτεχνήθηκε δια χειρός Ιωάννου Σταθάκη η φορητή εικόνα της Αγίας Εἰρήνης και τοποθετήθηκε στο τέμπλο, το οποίο είχε μείνει κενό ἀπό τη λεηλασία και την καταστροφική μανία των Τούρκων κατά το 1866. Η εικόνα αυτή δε σώζεται σήμερα. Την ίδια χρονολογία (1871) και από τον ίδιο καλλιτέχνη φιλοτεχνήθηκε ἡ θαυματουργός εικών της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στο καθολικό της Μονής Χαλεβή. Η εικών αυτή φυλάσσεται σήμερα στο Μουσείο της Μονής Αγίας Εἰρήνης.

Το 1895 ο Επίσκοπος Ρεθύμνης και Αυλοποτάμου Ιερόθεος Μπραουδάκης ίδρυσε στην Αγία Ειρήνη ιερατική σχολή στην οποία εφοίτησαν την ίδια χρονιά δέκα μαθητές, υπότροφοι των μονών της Επισκοπής Ρεθύμνης.  Η σχολή λειτούργησε κανονικά για ένα χρόνο με διευθυντή τον Ιερομόναχο Αγαθάγγελο Βερνάρδο από την αδελφότητα της Μονής Προφήτη Ηλία Ρουστίκων. Για άγνωστους λόγους οι Τούρκοι αναζητούσαν τον π. Αγαθάγγελο και τούς μαθητές του κατά την επανάσταση του 1896. Αλλά εκείνοι είχαν ειδοποιηθεί εγκαίρως και είχαν Εγκαταλείψει την Μονή. Οι Τούρκοι πήγαν στην Αγία Ειρήνη, δεν βρήκαν κανένα και έκαψαν το μοναστήρι.

Το 1900 η Μονή διαλύθηκε και τυπικά, μαζί με τις μονές Χαλεβή και Αρσανίου. Κι όταν το 1903 ανασυστάθηκε η Μονή Αρσανίου, οι δύο άλλες έγιναν μετόχια της. Από το κτηματολόγιο της Μονής Αρσανίου έχουμε τα εξής στοιχεία σχετικά με την Μονή Αγίας Εἰρήνης: «Πρίν τήν καταστροφή τῆς Μονῆς κατά τήν τελευταία Κρητική Ἐπανάσταση γύρω ἀπό τήν κεντρική αὐλή ὑπῆρχαν 15 θολοσκεπῆ κελλιά, ἀπό τά ὁποῖα σώζεται μόνο ἡ πρόσοψη. Ὑπῆρχε ἐπίσης ἄλλο οἴκημα, τό ἡγουμενεῖο, καί τό ἐλαιοτριβεῖο τῆς Μονῆς, σέ θολοσκεπές οἴκημα, ἡμικατεστραμμένο.» Το ελαιοτριβείο και το βορδοναρείο ήταν προσαρμοσμένα πάνω στο κτιριακό σύνολο, αλλά είχαν ξεχωριστή είσοδο από την εξωτερική πλευρά, ούτως ώστε να αποφεύγεται η διέλευση των ζώων από την κεντρική είσοδο, οπότε θα έπρεπε να διασχίζουν και την κεντρική αυλή.

Από τις αρχές του 20ου αιώνα η Μονή παρέμενε έρημη. Τα κελιά είχαν καταπέσει, το μοναστηριακό συγκρότημα είχε μεταβληθεί σε σωρό ερειπίων. Όμως η Αγία Ειρήνη συνέχισε την προσφορά της και μέσα από τα ερείπια της. Προσέφερε το δικό της μερίδιο στην ίδρυση των νεότερων εκπαιδευτηρίων του Ρεθύμνου, με την εκποίηση σημαντικής έκτασης της περιουσίας της. Η υπόλοιπη περιουσία μοιράστηκε στους εφεδροπολεμιστές και τους ακτήμονες γεωργούς της περιοχής κατά τα έτη 1925 και 1936.

Η μοναστική παράδοση της περιοχής και οι σωροί των ερειπίων συγκίνησαν τον λόγιο Μητροπολίτη Ρεθύμνης και Αυλοποτάμου κ. Θεόδωρο Τζεδάκη, που το 1989 αποφάσισε να επανιδρύσει αυτό το εγκαταλελειμμένο μοναστήρι. Λίγο αργότερα τρεις νέες μοναχές εγκαταστάθηκαν στο γειτονικό οικισμό της Αγίας Εἰρήνης και άρχισαν την προσπάθεια αναστήλωσης των ερειπίων. Ούτε ένα κτίσμα δεν ήταν κατοικήσιμο. Αλλά ο ιερός βράχος φαινόταν πώς θα μπορούσε να πάρει την παλαιά του μορφή και να προσφέρει στον τόπο ένα αληθινό και ζωντανό μνημείο της θρησκευτικής μας ζωής. Και σε άλλες περιοχές έχουν πραγματοποιηθεί αναστηλωτικές εργασίες, αλλά στην περιοχή της Αγίας Εἰρήνης χρειάστηκε να αναστηλωθούν όλα τα κτίσματα που απαρτίζουν σήμερα το μοναστήρι.

Οι εργασίες έγιναν με την επίβλεψη της αρχαιολογικής υπηρεσίας και είχαν ως στόχο την αναστήλωση του μνημείου με σεβασμό στην αρχιτεκτονική και την ιστορία του. Η αναστήλωση στηρίχθηκε σε ορισμένες βασικές αρχές της μοναστηριακής αρχιτεκτονικής, προσαρμοσμένες στις ιδιαιτερότητες του χώρου και των λατρευτικών συνηθειών. Χρησιμοποιήθηκαν παραδοσιακά υλικά και μόνο λαξευμένη πέτρα για να επανέλθει η ιστορική Μονή στην αρχική της όψη. Πάνω στα ερείπια του παλαιού ελαιοτριβείου θεμελιώθηκε, ολοκληρώθηκε και εγκαινιάστηκε στις 8 Απριλίου 1994 περικαλλής ναός (παρεκκλήσι) των νεοφανών μαρτύρων Ραφαήλ, Νικολάου και Εἰρήνης, όπου βρίσκονται και αποτμήματα των ιερών τους λειψάνων. Διακρίνονται ακόμη οι φάτνες όπου έτρωγαν τα ζώα, σε κάθε μία από τις οποίες έχει τοποθετηθεί από μία εικόνα, καθώς και οι δέστρες των ζώων. Η μυλόπετρα του παλαιού ελαιοτριβείου έχει τοποθετηθεί στον περίβολο του ναού.

Το 2011 ολοκληρώθηκε η αναστήλωση του τρίκλιτου Καθολικού της Μονής, το οποίο τιμάται στην μνήμη των Αγίων Μεγαλομαρτύρων Εἰρήνης (κεντρικό κλίτος), Ευφημίας (δεξιό κλίτος) και Αικατερίνης (αριστερό κλίτος). Το τέμπλο, καθώς και ο δεσποτικός θρόνος και πρόσφατα το προσκυνητάρι της Αγίας Εἰρήνης,  από ξύλο φλαμουριάς, κατασκευάστηκαν από ένα Χανιώτη τεχνίτη με παράδοση στα χειροποίητα ξυλόγλυπτα. Οι εικόνες στο τέμπλο και στο δεσποτικό θρόνο φιλοτεχνήθηκαν από τις αδελφές της Μονής. Στο ναό αυτό, εκτός από τη θαυματουργό  εικόνα της Αγίας Εἰρήνης - δια χειρός ιερομόναχου Νέστορος Βασσάλου εν έτη 1930 - βρίσκεται επίσης και παλαιό αντίγραφο της εικόνας της Παναγίας της Ελεούσας του Κύκκου, της ιστορηθείσης από τον Ευαγγελιστή Λουκά, κειμήλιο της οικογενείας του μακαριστού μητροπολίτου κυρού Θεοδώρου. Επίσης, μπορεί εκεί να προσκυνήσει κανείς ιερά λείψανα των αγίων Εἰρήνης και Ευφημίας, καθώς και τεμάχιο από το Τίμιο Ξύλο.

Το Καθολικό δεν βρίσκεται, όπως συνηθίζεται, στο κέντρο του κτιριακού συνόλου, αλλά εντελώς έξω από αυτό, στο υψηλότερο νοτιοανατολικό σημείο του ιερού βράχου, πολύ κοντά στον γκρεμό, ο οποίος σχηματίζεται προς τα ανατολικά. Αυτό μας κάνει να πιστεύουμε ότι η Αγία Ειρήνη δεν σχεδιάστηκε από την αρχή ως Μονή. Ο ναός προϋπήρχε, και εκείνος ήταν που προσέλκυσε τους μοναχούς στο μικρό ύψωμα. Το 1755 φαίνεται ότι έγινε ανακαίνιση του ναού της Αγίας Ειρήνης και μετατροπή του από μονόκλιτο σε τρίκλιτο. Αυτό φαίνεται και ἀπό τούς τρεις τρούλους, ένα πάνω από κάθε βήμα, που παραπέμπουν σε εποχή Τουρκοκρατίας. Τα οξυκόρυφα παράθυρα όμως παραπέμπουν και σε περίοδο ενετικής κατοχής, και μάλιστα προ του 1600. Ο θρύλος εξηγεί την ανακαίνιση του ναού λέγοντας ότι διέμενε εκεί ένας μοναχός, ο οποίος θεράπευσε τη θυγατέρα του πασά του Ρεθύμνου και για το λόγο αυτό κατάφερε να εξασφαλίσει άδεια να μετατρέψει το μονόκλιτο ναό σε τρίκλιτο.

Ο τρίκλιτος αυτός ναός αποτελεί ίσως μοναδικό παράδειγμα στην κρητική ναοδομία. Μεγάλο μέρος του είναι λαξευμένο στο βράχο και το υπόλοιπο έχει συμπληρωθεί με τοιχοποιία. Αλλά δεν είναι μόνο ο ναός λαξευμένος στον βράχο.  Με τον ίδιο τρόπο σχηματίστηκε ο περίβολος του και οι δύο στέρνες, στις οποίες συγκεντρωνόταν το βρόχινο νερό, πού βρίσκονταν στον ίδιο χώρο. Με τον τρόπο αυτό εξουδετερώθηκε η επικλινότητα του εδάφους και δημιουργήθηκαν οι χώροι εκείνοι που είναι απαραίτητοι για τη λειτουργικότητα του ναού.

Τα Εγκαίνια του Καθολικού, μετά την ολοκλήρωση της αποκατάστασής του, τέλεσε την 20ή Αυγούστου 2011 η Αυτού Θειοτάτη Μακαριότης, ο Πάπας και Πατριάρχης Αλεξανδρείας και πάσης Αφρικής κ.κ. Θεόδωρος ο Β΄, πνευματικό τέκνο του αοιδίμου Μητροπολίτου Ρεθύμνης και Αυλοποτάμου κυρού Θεοδώρου.

Στη δυτική πλευρά του Καθολικού βρίσκεται σπήλαιο πού είχε χρησιμεύσει ως ερημητήριο κατά τον 6ο αιώνα, πολύ πριν ἀπό την ίδρυση των πρώτων μοναστηριών στην Κρήτη. Στο σπήλαιο αυτό βρίσκεται σήμερα ο τάφος του ανακαινιστού της Μονής μακαριστού Μητροπολίτου Θεοδώρου Τζεδάκη.

Η αναστήλωση της Μονής, στο σύνολό της, αποτελεί ένα σύγχρονο θαύμα, μια πρόκληση για την αναστήλωση και των άλλων εγκαταλελειμμένων μονών. Η βράβευσή της με το ετήσιο Ευρωπαϊκό Βραβείο διατήρησης και ανακαίνισης αρχιτεκτονικών μνημείων «Europa Nostra» το 1994 ήταν μια δικαίωση για όλους όσοι συνέβαλαν στην αναστήλωση και την επαναλειτουργία της.

Στην Ιερά Μονή Αγίας Ειρήνης, η οποία μετά την επανασύστασή της λειτουργεί ως γυναικείο Κοινόβιο, εγκαταβιούν σήμερα οκτώ Μοναχές με Ηγουμένη την Ὁσιωτ. Γερόντισσα Θέκλα Τσαγκαράκη.

ΠΗΓΗ: ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΗ ΡΕΘΥΜΝΗΣ ΚΑΙ ΑΥΛΟΠΟΤΑΜΟΥ